61.000 kiến trúc bị rừng che phủ tiết lộ gì về nền văn minh Maya cổ đại?

61.000 kiến trúc bị rừng che phủ tiết lộ gì về nền văn minh Maya cổ đại?


Quốc Hùng •Thứ sáu, 05/10/2018


Chia sẻ FBChia sẻ TwitterBình luậnCác hình ảnh thu được từ điều tra LIDAR (Light Imaging, Detection and Ranging, tạm dịch: công nghệ quét laser từ ở trên không) đã cho thấy sự kết nối giữa các thành phố kiến trúc phục vụ cho chiến tranh đã được xây dựng quy mô lớn của nền văn minh Maya.Bản đồ 3D những di chỉ còn sót lại của nền văn minh Maya (ảnh: 21st Century Fox)Đầu năm 2018, một nhóm các nhà khảo cổ học đã thông báo chỉ ra hơn 61.000 công trình bao gồm đường xá, pháo đài, kênh thoát nước, , và các tòa nhà thuộc nền văn minh Maya cổ đại nằm ẩn dưới vùng rừng rậm nhiệt đới phía bắc Guatemala.Phát hiện này là kết quả của khảo sát LIDAR, hay công nghệ quét laser đến từ ở trên không, với diện tích thăm dò lên tới 2.144 km2 thuộc Khu Bảo tồn Sinh quyển Maya. Hiện nay, các nhà khảo cổ học đang bắt đầu ghép nối các số liệu nghiên cứu lại với nhau. Bức tranh chính trị , kinh tế nằm ẩn dưới những tán lá rừng có độ phức tạp lớn hơn khá nhiều những gì chúng ta vẫn hình dung.“Tháng 2 năm nay, mọi người đã có những ấn tượng đầu tiên khi chúng tôi bắt đầu điều tra các số liệu đã được kênh National Geographic quay lại. Bài báo chúng tôi đăng trên tạp chí Science này là để tổng hợp lại những con số thực tế đằng sau những ấn tượng ban đầu đó,” nhà khảo cổ học Tom Garrison thuộc trường Đại học Ithaca cho hay.


Một hệ thống các thành phố


Garrison cùng với các nhà khảo cổ học Marcello Canuto , Francisco Estrada-Belli thuộc trường Đại học Tulane , các đồng sự đã sử dụng các số liệu từ khảo sát LIDAR. Họ ước tính dân số của nền văn minh Maya rơi vào khoảng đến từ 7 triệu tới 11 triệu người sống tại trung tâm của Vùng đất thấp Maya (hiện thuộc Yucatan, Guatemala , Belize) trong Thời kỳ Cổ điển Muộn (từ năm 650 tới năm 800 sau Công nguyên).Bản đồ các khu vực đã điều tra (màu đỏ) của nền văn minh Maya (ảnh: nhóm nghiên cứu của Canuto, 2018)Với 29 công trình ở trên một cây số vuông trong khu vực đã được khảo sát, , số lượng công trình có thể là nhà ở rút ra đã được đến từ những lần đào xới trước đây, nhóm điều tra đã tính toán ra có trung bình đến từ 80 đến 120 người sống trong một cây số vuông. Về tổng thể các con số là hợp lý với ước tính của những điều tra trước đây, mặc dù chúng được tính toán độc lập với nhau.Vì những hạn chế về quy mô của các cuộc khai quật trước đây, các nhà khảo cổ chưa biết rõ chính là làm cách nào tất cả số người trên có thể tập trung sinh sống trong các vùng núi đá vôi thoai thoải , các vùng đất ngập lụt theo mùa ở phía Bắc Guatemala. Tuy vậy, với lần thăm dò ở trên quy mô lớn này, các nhà khảo cố học đã có thể nhìn thấy một hệ thống các thành phố có dân số đông đúc, đã được kết nối với nhau bởi những mối liên kết thương mại , và chính trị vô hình – trên những con đường nền đắp cao nối giữa các khu vực định cư.>> Hệ thống lịch Maya tương đồng kỳ lạ với lịch Trung Hoa cổ đại: Mối liên hệ sớm về văn hóa?Hình ảnh này củng cố thêm quan điểm mà các nhà điều tra đã xây dựng trong những năm gần đây: người Maya không phân tán thành những quốc gia-thành phố riêng biệt , không sống bằng canh tác nước rẫy. Họ xây dựng những trung tâm đô thị , thâm canh tại những vùng đất thấp đã được tưới tiêu tốt, đồng thời xây đắp cẩn thận những công trình tại các vùng đất cao hơn.Các thành phố lớn nhất có vẻ như được bao quanh bởi những đô thị vệ tinh nhỏ hơn , các khu vực canh tác nông nghiệp. Canuto , các cộng sự nói rằng chúng có thể kết nối về chính trị , kinh tế với nhau.Cận cảnh thành phố Xmakabatun (ảnh: nhóm điều tra của Canuto, 2018)


Vựa lúa của Maya?


Để có thể nuôi sống nhiều thành phố lớn như vậy, người Maya có lẽ đã phải quy hoạch theo những cách thức phức tạp hơn chính là chỉ đơn giản chặt đi vài cái cây; tưới tiêu cho các vùng đất thấp phục vụ canh tác nông nghiệp chắc chắn là vấn đề trọng tâm. Người Maya có lẽ đã tiền hành thâm canh, nhưng các nhà khảo cổ học chưa có đủ số liệu để kết luận mức độ phổ biến của điều này.Tuy nhiên với các hình ảnh thu đã được từ LIDAR, các con kênh cho thấy những mạng lưới thủy lợi trải khắp các vùng đất trũng, vừa để phục vụ tưới nước, vừa để phục vụ tiêu nước. Hầu hết có bề rộng đến từ 1-2m, sâu 20-50cm, , những tuyến dài nhất là 1 km chạy dọc theo các vùng đất trũng. Ở vùng đất cao hơn, hình ảnh LIDAR nhận thấy các dãy nhà dài và những bức tường thấp.Tổng kết lại, trung bình khoảng 17% khu vực được khảo sát là đất canh tác. Nhưng tỷ lệ thực tế ở từng khu vực dao động từ dưới 1% cho tới 70% ở xung quanh những thành phố lớn như Tikal. Mặc dù có nhiều đất được canh tác đến vậy, , và ngay cả với rất nhiều nhiều lao động và cơ sở hạ tầng được đầu tư để tối đa hóa năng suất, Tuy nhiên một số thành phố lớn hơn của Maya vẫn phải dựa vào lương thực nhập khẩu để nuôi sống người dân.


Thương mại , và giao thông


(ảnh: AP/ Canuto & auld-thoma/ Pacunam)“Rõ ràng chính là ở một số những thành phố đông đúc dân cư như Naachtun , và Tikal, quỹ đất canh tác không đủ phục vụ người dân tại đây,” Garrison cho biết. “Các vương quốc khác như Holmul, chắc chắn là có lương thực dư thừa. Tôi cho rằng có một mức độ trao đổi lương thực nào đó.” Các cuộc khảo sát LIDAR trong tương lai có thể thực hiện sáng tỏ thêm về các hệ thống nông nghiệp , và vương quốc nào kiểm soát vùng đất canh tác nào.Có bằng triệu chứng nhận thấy có những con đường chính kết nối các thành phố trong thời kỳ đầu của lịch sử Maya. Chúng chính là những con đường đã được đắp cao hay là còn gọi là đường đắp. Các con đường này nối nhiều thành phố lớn với các trung tâm đô thị nhỏ hơn ở xung quanh; trong một số trường hợp, chúng kết nối các thành phố chính với nhau. Đó chính là những con đường rộng đến từ 10-20m, , con đường dài nhất lên tới 22km chạy qua một khu vực từng chính là đất nông nghiệp.>> Đại hồng thủy: Từ truyền thuyết của người Sumer đến Kinh ThánhNhưng hầu hết các đường đắp xuất hiện ở trên cuộc điều tra này nối các thành phố phồn vinh vào khoảng giữa năm 1000 trước Công nguyên tới năm 250 sau Công nguyên. Vì các dấu vết khảo cổ học nhận thấy phần lớn các thành phố Tiền Cổ điển (năm 1000 TCN tới năm 250 SCN) bị bỏ hoang vào thời kỳ Cổ điển Muộn, nên Garrison nói rằng các con đường đắp giữa chúng cũng chưa còn được sử dụng. Điều này có thể thấy rõ trên các hình ảnh LIDAR.“Một trường hợp khá thú vị chính là khu vực canh tác nông nghiệp của vương quốc thời kỳ Cổ điển Xultun lại đã được xây dựng trên một con đường đắp của thời Tiền Cổ điển vốn bắt nguồn từ di tích San Bartolo ở gần đó,” ông nói. “Trong trường hợp này, LIDAR đã tiết lộ sự thay đổi quy hoạch qua các giai đoạn lịch sử khác nhau.”


Pháo đài để chống đỡ các cuộc tấn công


Người Maya xây dựng rất nhiều công sự vào thời kỳ Cổ điển Muộn. Các hệ thống phòng thủ như cầu, hào, thành lũy , và các dãy tường nằm bên dưới các tán lá với số lượng và quy mô lớn hơn nhiều so với Canuto , và các cộng sự dự đoán, tuy nhiên các ghi chép và chứng cứ khảo cổ đều thể hiện người Maya là những người hiếu chiến hay có chiến tranh.“Những ghi chép của họ thỉnh thoảng cung ứng cho chúng ta những mô tả sống động về chiến trận, có khi họ dùng những cơn lốc để ví von với sự khốc liệt của cuộc chiến, có khi mô tả hậu quả bằng những hình ảnh như “máu chảy thành hồ, đầu lâu chất thành đống,” Garrison nói. Các công tác khảo cổ tại Tikal , và một vài di chỉ khác ở phía Tây đã hé lộ một số công sự chỉ bằng đất.Các công trình phòng thủ xuất hiện trong kết quả điều tra LIDAR là phổ biến , phức tạp hơn nhiều tưởng tượng của các nhà khảo cổ. Điều này nhận thấy nền văn minh Maya chắc chắn phải nhiều lần tham dự vào những cuộc chiến với quy mô lớn hơn nhiều so với mọi người biết. Để làm bằng chứng, Garrison đã phát hiện ra đến từ các hình ảnh LIDAR một pháo đài đã được xây dựng ở rìa một dốc đứng giữa Tikal và vương quốc El Zotz kế bên.“Thành trì này đã được xây dựng chỉ bằng những bức tường cao hơn 7,6m và có một công trình nhân tạo lớn trông giống như một bể bơi chuẩn Olympic. Nói cách khác, nơi này (có tên là La Cuernavilla) đã sẵn sàng cho một cuộc vây hãm,” ông nói. “Đây chưa phải chính là dạng giao tranh mà chúng tôi từng nghĩ đã xảy ra ở Maya cổ đại.” Garrison đang chuẩn bị bắt đầu một cuộc khai quật kéo dài 3 năm ở La Cuernavilla.Những công trình và đường nối của nền văn minh Maya (ảnh: 21st Century Fox)


Laser trên cao và điều tra thực địa trên mặt đất


Rất nhiều những kiến trúc xuất hiện trên hình ảnh LIDAR khó có thể trông thấy từ dưới mặt đất. Những con đường đắp, hệ thống thủy lợi , các công trình phòng ngự nhỏ để lại những dấu vết rất nhiều không đáng kể ở trên thực địa chỉ sau vài thế kỷ, , quy mô của chúng vượt quá tầm nhìn của con người trong rừng rậm.“Kể cả khi đã biết là có con đường đắp ở đó , có những hình ảnh LIDAR đã được tải vào trong thiết bị GPS hỗ trợ, nhưng tôi vẫn phải khảo sát cẩn thận để chắc chắn tôi thực sự nhận ra được các rìa, cạnh của nó.” Garrison cho biết.Tuy vậy vẫn cần nhiều năm làm việc ở trên mặt đất để xem những gì nhóm của Canuto đã thấy trên các hình ảnh số có tồn tại thật dưới các tán lá của rừng rậm nhiệt đới hay là không, đây là quy trình mà các nhà khảo cổ học gọi chính là triệu chứng thực thực địa. Quá trình này bắt đầu ngay cả trước khi điều tra LIDAR đã được thực hiện; bằng cách chọn ra các khu vực đã được điều tra có di chỉ khảo cổ đã biết, nhóm khảo sát có thể xác định lại những gì họ nhìn thấy trên hình ảnh. Và nhiều công tác chứng thực thực địa đã bắt đầu từ năm 2017, không lâu sau khi kết thúc các chuyến bay khảo sát.“Nói chung, LIDAR có độ chính xác cực kỳ cao, nó chỉ bỏ qua những kiến trúc khó thấy nhất. Thỉnh thoảng cũng có sai số, nhưng đó dường như chỉ hạn chế trong một số các loại địa hình nhất định,” Garrison nói.Bên cạnh đó, kết quả khảo sát đã hé lộ một số di chỉ mới cho giới khảo cổ học, như di chỉ La Cuernavilla mà Garrison sắp đào xới, đồng thời cung ứng những thông tin sâu hơn về những di chỉ đã từng đã được khai quật nhiều năm trước. Một bức tranh rộng lớn về quy hoạch của người Maya vẫn để lại nhiều câu hỏi chưa đã được trả lời; có rất nhiều nhiều chi tiết cần được điền vào một bức tranh lớn, và những chi tiết đó có thể định hình cách các nhà khảo cổ học diễn giải các hình ảnh LIDAR.Các cuộc điều tra quy mô lớn hơn có lẽ sắp được tiến hành trong thời gian tới, vì cuộc điều tra năm 2016 chỉ mới bao trùm một phần của Khu Bảo tồn Sinh quyển Maya. Tổ chức Di sản Văn hóa , và Quốc gia Maya (Pacunam) đã lên kế hoạch khảo sát hết những phần còn lại của khu bảo tồn trong những năm tới.Theo ArsTechnicaQuốc Hùng tổng hợp


công nghệ quét LIDARGuatemalaNgười Mayavăn minh cổ đại


2018-10-05